Khám phá nét độc đáo trong hương vị trà Lam của người Dao

Trà ống lam (hay trà gạt nứa, trà ống nứa) của đồng bào người Dao vùng núi cao Tây Bắc (Hà Giang, Yên Bái, Lào Cai) là một trong những di sản ẩm thực độc đáo bậc nhất. Sự kết hợp giữa búp chè Shan Tuyết cổ thụ và ống nứa/tre rừng tươi qua ngọn lửa hồng đã tạo nên một sản phẩm mang trọn vẹn sinh khí của ngàn thẳm.

Phương cách chế tác thủ công mộc mạc

Bà con dân tộc người Dao có cách làm vô cùng sáng tạo và độc đáo để tạo ra một thứ đặc sản khó quên. Khác với các phương pháp sao chảo hay ép bánh thông thường, Trà Lam được làm hoàn toàn bằng các nguyên liệu tự nhiên lấy từ rừng.

Phương pháp chế biến thủ công này được truyền từ đời này qua đời khác vừa giữ được nét truyền thống, đảm bảo hương vị thơm ngon và cũng thể hiện sự sáng tạo độc đáo. Những búp trà Shan tuyết tươi non mập mạp sau khi được thu hái về được rải xuống sàn nhà cho bay hết nước còn đọng trên lá. Lá chè được cho vào chảo gang sao chín, lấy ra quạt cho nguội rồi đem vò thủ công bằng tay, sau đó để ủ đống trong khoảng 4 giờ mới tới bước tiếp theo.

Người ta cắt chọn ống tre hay ống giang còn tươi dài 20cm – 30cm, một đầu để hở, nhồi các lá chè đã ủ vào ống một cách từ từ cẩn trọng. Nhồi từng lớp, vừa nhồi vừa nén thật khéo léo, làm sao cho lá chè tạo thành từng lớp xếp chặt trong ống để khi lấy ra không bị gẫy vụn.

Bước sau cùng là đốt một đống lửa thật đượm, khi lửa cháy đều, đặt kiềng sắt lên và để từng ống trà Lam lên bếp, dùng tay xoay ống trà Lam nướng thật đều. Theo kinh nghiệm của người Dao, khi thấy mùi thơm của trà khô từ ống lam bay ra là hoàn tất khâu sấy. Từng ống trà lam được đưa lên gác trên bếp để tiếp tục hong khô cho đến mùa năm sau thì lấy dùng.

Từng công đoạn làm trà khá tỉ mỉ, đòi hỏi người thợ nắm rõ các bước, ước lượng nhiệt độ, độ lửa khi nướng để mang đến những phẩm trà. Mỗi ống lam to thường làm được từ 2 đến 3 kg trà và thông thường nếu năm nay làm thì sang năm mới dùng để đảm bảo hương vị. 

Vốn dĩ trà Shan tuyết đã có hương cốm cùng vị ngọt hậu đặc biệt, khi được cho vào ống lam tươi và được nướng qua lửa cùng quá trình lên men tự nhiên đã mang đến một sản phẩm đặc biệt hơn các dòng trà thông thường khác. Chè ống Lam khi pha được nước hơn trà thường, hương khói bếp quyện với hương cốm nứa gói gọn tinh túy của những búp Shan tuyết thượng hạng trong ống lam.

Đặc trưng hương vị độc bản của trà ống lam

Trà Lam người Dao chinh phục người thưởng trà nhờ sự đa tầng trong hương vị – nơi núi rừng, ngọn lửa và lòng hiếu khách giao hòa:

• Ngay khi bóc tách lớp vỏ nứa cháy xém, hương thơm ngào ngạt bùng nổ. Đó là sự pha trộn tinh tế giữa hương khói bếp mộc mạc, mùi nhựa nứa tươi ngọt ngào và hương hoa rừng dịu nhẹ của trà cổ thụ.

• Nước trà khi pha có màu vàng óng hổ phách hoặc vàng mật trong trẻo, không bị cặn hay đục.

• Nhiệt độ nướng trong ống nứa giúp triệt tiêu hoàn toàn vị chát gắt hay đắng xót ruột của chè tươi. Vị trà trở nên sánh đậm, mượt mà và tròn vị.

• Trà mang vị ngọt ngậy đặc trưng của nhựa nứa quyện cùng vị ngọt hậu (hồi cam) vốn có của dòng Shan Tuyết cổ thụ. Khi nuốt xuống, khoang miệng đọng lại cảm giác ấm áp, ngọt mát kéo dài rất lâu nơi cuống họng.

Giá trị thưởng thức & dưỡng sinh

Đối với người Dao, Trà Lam không chỉ là một thức uống sinh hoạt hàng ngày mà còn là món quà quý dành tặng khách đếm chơi nhà hoặc dùng trong các dịp lễ tết:

Nhờ được nướng qua lửa than và ngấm nhựa nứa, Trà Lam có tính ấm (ôn), rất tốt cho hệ tiêu hóa, giúp ấm bụng, giải xui khí và không gây mất ngủ như các dòng trà xanh sao chảo gắt nhiệt.

Trà Lam sau khi nướng khô có thể tích trữ trong ống nứa nguyên vẹn suốt nhiều tháng, thậm chí nhiều năm mà không bị ẩm mốc, càng để lâu hương vị lại càng êm dịu, trầm lắng.

Hướng dẫn sử dụng trà ống lam

Để thưởng thức trọn vẹn hương vị độc đáo của Trà Ống Lam (Trà Lam) – nơi giao hòa giữa chất trà Shan Tuyết cổ thụ, hương nhựa nứa tươi và vị khói bếp ấm áp, bạn có thể thực hiện theo quy trình chuẩn dưới đây.

Chuẩn bị dụng cụ & nguyên liệu

• Trà Ống Lam: 1 ống.
• Dụng cụ tách ống: Dao nhỏ, sắc hoặc gọt hoa quả (dùng để gọt vỏ nứa).
• Dụng cụ pha trà: Ấm Tử Sa, ấm gốm nung củi hoặc ấm sứ (dung tích 150ml – 200ml).
• Chén trà & Tống trà.
• Nước pha trà: Nước tinh khiết hoặc nước khoáng nhẹ, đun sôi.

Các bước thực hiện

Bước 1: Tách Trà khỏi ống nứa

• Dùng dao gọt nhẹ lớp vỏ ngoài đã cháy xém của ống nứa (tương tự như cách chẻ cơm lam).
• Lách nhẹ lưỡi dao theo chiều dọc để tách đôi ống nứa hoặc dùng tay bóc từng thanh nứa mỏng.
• Lúc này, trà bên trong đã đóng thành một khối hình trụ dẻo quánh, bao phủ bởi một lớp màng nứa mỏng lụa tự nhiên. Bạn dùng tay hoặc nhíp gắp trà tách nhẹ lấy lượng trà vừa đủ.

Bước 2: Định lượng & đánh thức trà

• Định lượng: Lấy khoảng 5g – 8g trà (bao gồm cả lớp màng nứa mỏng dính trên khối trà nếu có, vì lớp màng này chứa rất nhiều tinh dầu nứa thơm ngọt).
• Nhiệt độ nước: Dùng nước sôi ở nhiệt độ 90°C – 95°C.
• Tráng trà: Rót nước nóng ngập trà, đảo nhẹ trong khoảng 5 giây rồi rót sạch nước này ra ngay. Bước này giúp lớp khối trà nướng nở ra và giải phóng hương thơm khói bếp mộc mạc.

Bước 3: Hãm trà & thưởng thức

• Rót tiếp nước nóng (90°C – 95°C) vào ấm.
• Thời gian hãm: Nước 1 & 2: Hãm khoảng 30 – 45 giây. Từ nước 3 trở đi: Tăng thời gian hãm thêm 10 – 15 giây tùy gu uống đậm hay nhạt.
• Rót toàn bộ nước trà ra tống lọc rồi chia đều ra các chén nhỏ để thưởng thức.