Trà Mạn Hảo và Văn hóa thưởng trà của người Hà Thành xưa

“Làm trai biết đánh tổ tôm/ Uống trà Mạn Hảo, ngâm nôm Thúy Kiều”

Trong kho tàng ca dao và thơ ca dân gian Việt Nam, câu hát ấy từ lâu đã ăn sâu vào tâm trí của biết bao thế hệ. Câu ca không chỉ thể hiện phong cách sống tao nhã, phong lưu của các bậc tao nhân mặc khách xưa mà còn lưu giữ một di sản văn hóa thưởng trà đặc sắc của người Kẻ Chợ xưa: Trà Mạn Hảo. Đối với người Hà Thành xưa – những con người nổi tiếng bởi sự thanh lịch, cầu kỳ và tinh tế trong từng nết ăn, nết mặc – thưởng trà Mạn Hảo không đơn thuần là một thói quen giải khát, mà đã nâng tầm thành một nghệ thuật sống, một khoảng tĩnh lặng để nuôi dưỡng tâm hồn.

Hãy cùng ngược dòng thời gian, tìm về những ngõ phố trầm mặc của Kẻ Chợ xưa để khám phá mối nhân duyên tri kỷ giữa danh trà Mạn Hảo và văn hóa thưởng trà thanh nhã của người Hà Nội.

Trà Mạn Hảo là gì?

Để hiểu vì sao người Hà Nội xưa lại đắm đuối với trà Mạn Hảo đến vậy, trước hết cần giải mã nguồn gốc của cái tên đầy hoài niệm này.

Vào thế kỷ 18–19, “Mạn Hảo” vốn là tên gọi một địa danh thương cảng vùng biên giới Việt – Trung (thuộc khu vực Hà Giang – Vân Nam ngày nay). Nơi đây là điểm trung chuyển thương mại sầm uất, nơi các thương đoàn thu gom những búp chè Shan Tuyết cổ thụ được hái từ những cây chè hàng trăm năm tuổi trên các đỉnh núi cao quanh năm sương phủ như Tây Côn Lĩnh, Hoàng Su Phì.

Chè Shan Tuyết sau khi hái được vò, phơi nắng, ép thành từng bánh hoặc đóng trong ống nứa, bao bọc cẩn thận để vận chuyển đường dài. Nhờ quá trình lên men tự nhiên trong suốt hành trình từ vùng núi cao về hạ lưu, trà tích tụ một hương vị trầm ấm, dịu ngọt vô cùng đặc biệt. Khi về đến Thăng Long – Hà Nội, người dân gọi chung dòng trà cổ thụ này là Trà Mạn Hảo (hay gọi tắt là Trà Mạn).

Trà Mạn Hảo sở hữu những đặc tính khác biệt hoàn toàn so với các dòng trà xanh sao chảo thông thường:

• Sắc nước: Nước trà khi pha có màu vàng óng hổ phách hoặc nâu đỏ trong vắt, sánh nhẹ như mật ong rừng.
• Hương thơm: Mùi hương trầm mộc mạc, thoảng nhẹ hương hoa rừng, khói bếp ấm áp và gỗ mục cổ thụ.
• Vị giác: Vị chát rất dịu, mượt mà nơi đầu lưỡi, không hề gây cảm giác xót ruột. Hậu vị ngọt sâu lan tỏa đượm đà và đọng lại rất lâu nơi cuống họng.

Văn hoá thưởng trà của người Hà Thành xưa

Người Hà Nội xưa vốn coi trọng cái “phong lưu”, thanh lịch. Thưởng trà đối với họ là một hành vi văn hóa đòi hỏi sự chuẩn bị công phu, chỉn chu từ khâu chọn nước, chọn ấm đến cách rót trà và tri kỷ cùng thưởng thức.

Nghệ thuật chọn nước và dụng cụ pha trà

Để đánh thức trọn vẹn “thần thái” của trà Mạn Hảo, người Hà Thành tuân thủ nghiêm ngặt nguyên tắc: “Nhất thủy, nhị trà, tam bôi, tứ bình, ngũ quần anh”.

• Nước pha trà: Cực kỳ cầu kỳ. Người ta chọn nước sương đọng trên lá sen vào buổi sáng sớm, nước mưa rào giữa mùa hoặc nước giếng đá ong sâu thẳm. Nước phải đun trên bếp than hồng vừa tới độ “sôi tôm” (khoảng 90°C – 95°C), không để nước sôi sùng sục làm “cháy” trà.
• Bộ đồ trà (Bôi – Bình): Người Hà Nội ưa dùng bộ ấm đất nung Tử Sa hoặc ấm gốm Bát Tràng, Chu Đậu. Bố cục bộ chén trà gồm một ấm chính, một chén tống (dùng để lọc và san đều nước trà) và các chén quân nhỏ xinh. Rót trà ra chén tống trước giúp mọi chén quân đều có màu nước và độ đậm đà như nhau.

Khí chất thưởng trà: Chậm tĩnh và tri âm

Khác với cái nhộn nhịp, ồn ào của trà đá vỉa hè thời hiện đại, văn hóa thưởng trà Mạn Hảo xưa là bức tranh của sự chậm rãi, tĩnh lặng.

Sáng sớm hay buổi chiều tà, bên hiên nhà cổ kính phủ rêu phong hay dưới mái hiên sau có hoa cúc vàng khoe sắc, các bậc nho sĩ, lão nhân Hà Thành lại cùng ngồi lại bên bàn trà. Họ nhấp từng ngụm trà nhỏ, lắng nghe tiếng nước reo nhẹ trên bếp than, bàn luận về thơ văn, thế sự hay chỉ đơn giản là lặng yên ngắm nhìn nhịp sống trôi qua. Trà Mạn Hảo với đặc tính “pha đi rót lại” – càng qua nhiều nước vị lại càng thanh ngọt – trở thành cái cớ hoàn hảo cho những cuộc trò chuyện tri âm kéo dài không hồi kết.

Giá trị sức khỏe & dưỡng sinh từ trà Mạn Hảo

Không chỉ mang giá trị văn hóa và tinh thần, người Hà Nội xưa ưa chuộng trà Mạn Hảo còn bởi phẩm chất dưỡng sinh tuyệt vời của dòng trà cổ thụ này:

• Ấm tỳ vị, tốt cho tiêu hoá: Do nguyên liệu là chè Shan Tuyết cổ thụ đã qua quá trình lên men tự nhiên nhẹ, trà Mạn Hảo có tính ôn (ấm), giúp ấm bụng, kích thích tiêu hóa sau các bữa ăn nhiều mỡ.
• Giải stress, tỉnh táo thần trí: Hàm lượng caffeine tự nhiên được nhu hòa qua thời gian kết hợp với L-theanine giúp tinh thần minh mẫn, thư thái mà không gây hồi hộp hay mất ngủ.
• Chống lão hóa: Búp chè cổ thụ sống hàng trăm năm trên núi cao tích tụ hàm lượng vi chất, khoáng chất và chất chống oxy hóa dồi dào, giúp cơ thể dẻo dai và trường thọ.

Sức sống của trà Mạn Hảo trông lối sống hiện đại

Trải qua bao biến thiên của lịch sử và sự du nhập của vô vàn dòng thức uống hiện đại, giá trị của trà Mạn Hảo không những không bị mai một mà đang ngày càng quay trở lại mạnh mẽ trong không gian sống của người Việt hiện đại.

Giữa nhịp sống gấp gáp, xô xộ của đô thị, việc tự tay pha một ấm trà Mạn Hảo, cảm nhận hương thơm trầm mộc của núi rừng Tây Bắc và nhấp ngụm nước trà vàng óng chính là cách để người trẻ tìm lại sự cân bằng, an trú trong tâm hồn. Đó cũng là cách để thế hệ hôm nay nối dài sợi dây di sản, tiếp nối nét văn hóa thưởng trà thanh tao mà cha ông ta đã dày công vun đắp từ nghìn xưa.

Lời kết

Trà Mạn Hảo và văn hóa thưởng trà của người Hà Thành xưa là minh chứng sinh động cho sự giao hòa tuyệt vời giữa nguồn tài nguyên thiên nhiên quý giá của vùng cao Tây Bắc và tâm hồn tinh tế, thanh lịch của người Kẻ Chợ. Tách trà Mạn Hảo vàng óng không chỉ chứa đựng hương vị ngọt đượm của thời gian, mà còn đọng lại cả một bầu không khí văn hóa trầm mặc, sâu lắng của Thăng Long nghìn năm văn hiến.

Trà Vương tổng hợp